İş yaşamında bazı unvanlara artık daha az rastlanır oldu. "Veri giriş operatörü", "posta departmanı şefi", "planlama uzmanı" gibi unvanlar yavaş yavaş kaybolmaya başladı. Artık onlara "veri depolama uzmanı", "ofis lojistiği koordinatörü" ve "stratejik planlama danışmanı" deniliyor. İngiltere'nin önde gelen online kariyer sitelerinden "reed.co.uk" tarafından 1500 çalışan arasında yapılan araştırmanın sonuçları çalışanların yüzde 70'inin daha motive edici, kulağa daha profesyonel gelen ve pozisyonlarını daha dinamik ve önemli gösteren unvanlar için ücret artışından bile fedakarlık etmeye hazır olduğunu gösteriyor. Bu nedenle büyük marketlerin raflarını düzenleyenlere "raf görevlisi" yerine "stok ikmal yöneticisi" deniliyor. Bilgisayar programcıları için ise "BT stratejik kaynak analisti" gibi sofistike unvanların kullanılması tercih ediliyor.

Araştırmayı yapan "reed.co.uk"in direktörü Paul Rapacioli, "Daha üst düzey unvanlar çalışanları motive ediyor, işlerini daha fazla sahiplenmelerini ve geliştirmelerini sağlıyor. Onları bu unvanların hakkını verebilmek için daha yaratıcı olmaya, fırsat peşinde koşmaya teşvik ediyor" değerlendirmesini yapıyor.

Bu nedenle işyerlerinde çay servisi yapan hanımlara "yeme-içme süpervizörü", ofis yönetiminden sorumlu sekreterlere "altyapı, alım ve hizmet sorumlusu" gibi yeni unvanlar veriliyor.

Aynı araştırmanın sonuçlarına göre, bu yeni unvanların cazibesine kapılanlar sadece işgücünün alt kademelerinde çalışanlar değil. Yönetici seviyesindeki unvanlar da bu eğilimden etkilendi. Örneğin, pazarlama müdürleri artık kartvizitlerine "pazarlama direktörü" veya "pazarlama ve promosyon hizmetleri direktörü" yazılmasını tercih ediyor.

Anılarda kalan işler

Türkiye'de de benzer bir eğilim göze çarpıyor. "Tezgahtar", "memur", "fabrikatör" gibi unvanlar neredeyse eski Türk filmlerinde kaldı. Artık bu unvanlar çok nadir kullanılıyor. Günümüz iş yaşamında onlar "satış danışmanı", "uzman", "işadamı" olarak anılıyor. Bu değişimin sebebi aslında sadece çalışanların "daha havalı" unvanlara sahip olmak istemesi değil. Zaman içerisinde iş yapma biçimleri değişirken, şirketlerde görev dağılımları, iş tanımları ve üstlenilen roller de önemli ölçüde değişime uğradı. Son 10-15 yılda pek çok unvan, hatta pek çok meslek ortadan kalktı ya da tanınmayacak kadar farklılaştı.

Bugün artık, mimarlıkta kullanılan AutoCAD programı "teknik ressam"ların yerini almış durumda. Maaş ödemekle sorumlu "mutemet"ler bankaların otomatik ödeme hizmetiyle birlikte tarih oldu. Yakın zamana kadar ada vapurundan inenlerin biletlerini, kaçak yolcu olmamasına dikkat ederek toplayan "biletçi"ler bile, bilet yerine geçen "Akbil" denilen sihirli çiplerle, eski bir İstanbul anısı oldular.

Yeni organizasyon yapıları ve yeni teknolojiler birçok mesleği ve pozisyonu büyük değişime uğrattı. Bu gelişmelerin sonucunda çok sayıda unvan unutulmaya, kaybolmaya yüz tuttu. Örneğin İş Bankası yetkilileri, kurum içinde yeni teknolojilerin kullanımı ve yeni yapılanmayla ile birlikte "veznedar" ve "muhasebeci" unvanlarının kalktığını söylüyorlar. Muhasebe ve satın almadan sorumlu olan "ticari müdür" pozisyonu da bu fonksiyonların ayrışmasıyla geçmişe gömülmek üzere.

Yeni ve popüler unvanlar

Günümüzde rekabetin zorlaması ile müşterilere en az maliyetli ve en etkin şekilde ürün ve hizmet sunma yarışı, organizasyonları daha yalın hale gelmeye zorluyor. Verimlilik çıtası yükseldikçe örgütsel katmanlar azalıyor. Humanitas İnsan Kaynakları Danışmanlığı şirketi yönetici ortağı Saide Kuzeyli, yaşanan süreci şöyle değerlendiriyor:

"Bundan 15-20 yıl önce memur, kıdemli memur, uzman yardımcısı, uzman, şef yardımcısı, şef, ikinci müdür, müdür yardımcısı, müdür başyardımcısı, birim müdürü, bölüm müdürü, grup müdürü, direktör gibi unvanlar yaygın olarak kullanılıyordu. Bu liste genel müdür yardımcısı, genel müdür başyardımcısı ve nihayet genel müdür şeklinde uzayıp gidiyordu. Oysa artık çok katmanlı, karmaşık, kıdem esasına oturtulmuş ve performans odaklı değerlendirme olmaksızın kurgulanan organizasyonlar yok. Onların yerine daha organik ve yaşayan yapılara geçiş yaşanıyor. Günümüz şirketlerinde artık 80'li yıllarda görev yapan ve sonra mesleği bırakan insan kaynakları uzmanlarını şaşırtacak yeni roller ve görev adları geçerli. Bunlar arasında takım lideri, süreç iyileştirme yetkilisi, satış destek ve geliştirme elemanı, kalite sağlama uzmanı, strateji grubu, çalışan memnuniyeti yönetmeni gibi unvanları sayabiliriz."

Görev tanımları da değişti

Dünyada unvan çılgınlığı Türkiye'de olduğundan çok daha erken başladı. Teknolojik gelişmelerin de etkisiyle global ekonomide yaşanan değişim, uzun zamandır iş literatürüne de yeni unvanların girmesini sağlıyor. Türkiye'de ise değişim, belki de, unvanı bir statü unsuru olarak gören bir toplum olduğumuzdan çok yavaş oluyor. Yine de son yıllarda Türkiye'de de "ne iş yapıyorsun" sorusuna verilen yanıtlar hayli değişmiş durumda.

Türkiye'de unvanlardaki değişimi tetikleyen en önemli unsurun finans sektörü olduğu düşünülüyor.

İnsan kaynakları uzmanlarına göre, iş dünyasına "müşteri temsilcisi", "müşteri ilişkileri yönetmeni" gibi kavramları finans sektörü tanıttı. Yeni anlayışlar zaman içerisinde diğer sektörlere de yansıdı. Sektörlerde yaşanan değişimler de başka yeni unvanların hayata geçirilmesinde rol oynadı.

Aslında değişen sadece unvanlar değil. Pek çok pozisyonun görev tanımı da değişti ve genişledi. Örneğin, eskiden çok yaygın olan "müdür" unvanı, artık "direktör" ya da "yönetici" olarak kullanılıyor. Çünkü artık müdürün görevi, idare etmekten çok yönlendirmek ya da koordine etmek olarak tanımlanıyor. Honda Türkiye İK yetkililerinden aldığımız bilgilere göre bu kapsamda şirkette "müdür yardımcısı" ve "şef yardımcısı" gibi unvanlar kaldırılmış, bunların yerini "grup müdürü", "grup direktörü" gibi unvanlar almış.

Diğer yandan, personel departmanları yerlerini İK departmanlarına bırakmış durumda. Çünkü günümüzde bu departmanlar, işe alma ya da işten çıkarmanın yanı sıra, eğitim, performans yönetimi gibi yeni uygulamalarla da ilgileniyor.  

En beğenilen yeni unvanlar

Bu yeni unvanların bazıları hızla benimsendi. "Sekreter" yerine "yönetici asistanı", "muhasebe müdürü" yerine "finans direktörü" ya da "mali işler yöneticisi", "odacı" ya da "hademe" yerine "office-boy", "tezgahtar" yerine "satış danışmanı", "emlakçı" yerine "gayrimenkul danışmanı" da İK literatürüne yerleşen, iş dünyası tarafından kabul gören unvanlar arasında.

Daha önce var olmayıp, sektörlerdeki değişimler doğrultusunda, yeni ortaya çıkan pozisyonlar da var. Son yıllarda şirketlerin itibar yönetimine ve iletişime verdikleri önemin artmasıyla beraber "kurumsal iletişim birimleri" kuruldu. Bazı şirketlerde bu birimlerin yöneticileri doğrudan genel müdüre veya CEO'ya bağlı olarak çalışıyor. "Risk yöneticisi", "kalite sistemleri yöneticisi", "kategori yöneticisi", "pazarlama iletişimi yöneticisi", "stratejik planlama uzmanı", "medya satın alma uzmanı", "eğitim yöneticisi", "kategori yöneticisi", "lojistik yöneticisi", "CRM uzmanı" ise kurumsallaşma sonucunda ortaya çıkan yeni unvanlardan bazıları.

Diğer yandan bilgi ve internet teknolojilerindeki gelişmeler de iş dünyasını yepyeni unvanlarla tanıştırdı. Bu yeni yapılanmada, "kanal yöneticisi", "kanal koordinatörü", "web tasarımcısı", "webmaster", "interaktif reklam satış uzmanı" gibi pek çok yeni iş alanı ortaya çıktı. İnternet üzerindeki akademik kütüphaneler ile ilgili işleri yürütmek için teknolojiye ve yabancı dile hakim "siber-kütüphaneci"ler aranmaya başladı.

Koordinatör yerine CEO

Yaşanan bu değişimden üst düzey pozisyonlar da payını aldı. 21'inci yüzyılın şirketlerinde üst düzey yöneticilerin daha gelişmiş liderlik yeteneklerine sahip olması bekleniyor. Kurumsallaşma eğiliminin güçlenmesi ve bu konudaki yasal düzenlemelerin etkisiyle onlara tanınan yetki ve sorumlulukların kapsamı da genişlemiş durumda.

Kurumsal yönetime verilen önem arttıkça, bu yaklaşım doğrultusunda üst düzeyde de yeni unvanlar ortaya çıkıyor. Örneğin son dönemde "koordinatör" unvanının yerini "CEO" alıyor. "CMO" (chief marketing officer-pazarlamadan sorumlu başkan), "CFO" (chief financial officer-finanstan sorumlu başkan), "CIO" (chief information officer) gibi "C" düzeyindeki üst düzey yönetici pozisyonları hızla yaygınlaşıyor.

Dünyada ve Türkiye'deki trend, özellikle çokuluslu şirketlerde dikey hiyerarşiden çok yatay organizasyona geçiş yönünde. Kurumsal yönetim kadar etik değerlerle de yönetim öne çıkıyor. Ayrıca risk yönetimi önem kazanıyor. Yeni dönemde tüm bu yaklaşımların beraberinde yeni unvanları getireceği konuşuluyor.

Türkiye'nin büyük holdinglerinde "CRO" (chief risk officer) unvanına şimdiden rastlamak mümkün.

Yaratıcılığı zorlayanlar

Ekol Lojistik İnsan Kaynakları Direktörü Ferhan Güzel, önümüzdeki dönemde gündeme gelecek yeni unvanlarla ilgili şu değerlendirmeyi yapıyor:

"İnsan kaynağına odaklananların daha da kârlı çıktığı sır olmaktan çıkmış durumda. Eskiden hizmet sektörü için bu kavram çok önemli iken, şimdi üretim şirketleri için de insan faktörü öne çıkıyor. Böyle olunca yeni unvanlar ortaya çıkıyor. ‘İşte tutma sorumlusu' ya da ‘çalışan mentoru' gibi yeni görevler dikkat çekiyor.

Diğer yandan bugün pek çok şirket insan odaklı çalışma anlayışını benimsemiş durumda. Bunun sonucu olarak, şirketler işçi sağlığı ve iş güvenliği belgesi (ISO 18001-OHSAS) ile sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı sağlamayı amaçlıyor. Bu nedenle önümüzdeki dönem şirketlerde göreceğimiz bir diğer yeni unvan da ‘iş güvenliği uzmanı' olacak."

Yeni dönemde çok sayıda yeni unvandan söz ediliyor. Ancak bunlar içerisinde yaratıcılığı zorlayanlar da var. Yurtdışında "yaratıcı direktör" (creative director) yerine "hayal kurmadan sorumlu başkan" (chief imagination officer), pazarlama müdürü yerine "misyoner başkan" (chief evangelist) ya da CFO (chief financial officer-finanstan sorumlu başkan) yerine "para ve mantıktan sorumlu bakan" (minister of dollars and sense) şeklinde kullanılan unvanlar, yaratıcı olmasına yaratıcı ama işin tanımını da bir o kadar zorlaştırabiliyorlar.
Kaynak: Capital dergisi